Να ζούμε πλήρως: να χρησιμοποιούμε πράγματα και να αγαπάμε ανθρώπους
Αν θέλουμε να ζούμε πλήρως, χρειάζεται να μάθουμε να χρησιμοποιούμε πράγματα και να αγαπάμε ανθρώπους, και όχι να αγαπάμε πράγματα και να χρησιμοποιούμε ανθρώπους. Αυτή η φράση, όσο απλή κι αν μοιάζει, αγγίζει τον πυρήνα μιας ζωής με νόημα. Μας καλεί να αναστρέψουμε μια διαδεδομένη αλλά καταστροφική σειρά προτεραιοτήτων: την προτεραιότητα του αντικειμένου πάνω από τον άνθρωπο.
Ζούμε σε μια εποχή όπου η αξία συχνά μετριέται με κριτήρια απόκτησης: τι έχουμε, τι καταναλώνουμε, τι δείχνουμε προς τα έξω. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι άνθρωποι κινδυνεύουν να αντιμετωπιστούν ως μέσα: για ευκολία, για επιβεβαίωση, για εξυπηρέτηση αναγκών. Η πρόσκληση να χρησιμοποιούμε πράγματα και να αγαπάμε ανθρώπους είναι πρόσκληση επιστροφής σε μια πιο ανθρώπινη ιεράρχηση.
Πότε τα πράγματα αποκτούν υπερβολική αξία
Τα πράγματα, από τη φύση τους, είναι εργαλεία. Μας διευκολύνουν, μας στηρίζουν στην καθημερινότητα, μπορούν να προσφέρουν άνεση και χαρά. Το πρόβλημα δεν είναι τα αντικείμενα, αλλά ο ρόλος που τους δίνουμε. Όταν αρχίσουμε να ορίζουμε την αξία μας από αυτά που έχουμε, τότε η ζωή μας φτωχαίνει, όσο κι αν εξωτερικά μοιάζει γεμάτη.
Η ανάγκη για σταθερή κατανάλωση, οι συνεχείς συγκρίσεις με τους άλλους, η μόνιμη αίσθηση ότι «κάτι λείπει» τροφοδοτούν μια εσωτερική κενότητα. Εκεί, η κατεύθυνση να χρησιμοποιούμε πράγματα και να αγαπάμε ανθρώπους αλλοιώνεται: αγαπάμε τα πράγματα γιατί πιστεύουμε ότι μας συμπληρώνουν και χρησιμοποιούμε ανθρώπους για να τα αποκτήσουμε ή να τα συντηρήσουμε.
Όταν οι άνθρωποι γίνονται «μέσα»
Η πιο οδυνηρή συνέπεια αυτής της αντιστροφής είναι όταν οι άνθρωποι παύουν να βιώνονται ως πρόσωπα και μετατρέπονται σε ρόλους ή μέσα. Σχέσεις που βασίζονται μόνο στο «τι μου προσφέρει ο άλλος» εξελίσσονται σε συναλλαγές. Η συντροφικότητα, η φιλία, ακόμη και η οικογένεια κινδυνεύουν να γίνουν πεδίο ανταλλαγής υπηρεσιών.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο άλλος γίνεται αντικείμενο: εργαλείο για να μην νιώθω μόνος, ασπίδα ενάντια στον φόβο μου, τρόπος να ενισχύσω την εικόνα μου. Όταν ο άνθρωπος χρησιμοποιείται, η σχέση χάνει την ουσία της. Γι’ αυτό η υπενθύμιση να χρησιμοποιούμε πράγματα και να αγαπάμε ανθρώπους δεν είναι ηθικό σύνθημα, αλλά υπαρξιακή ανάγκη.
Τι σημαίνει να ζούμε πλήρως
Να ζούμε πλήρως δεν σημαίνει να προλαβαίνουμε τα πάντα ή να έχουμε τα πάντα. Σημαίνει να είμαστε παρόντες σε αυτά που έχουν πραγματική αξία. Σημαίνει να επενδύουμε στον χρόνο, στην προσοχή και στην τρυφερότητα που δίνουμε και λαμβάνουμε από τους ανθρώπους γύρω μας.
Η πληρότητα δεν βρίσκεται στο επόμενο αντικείμενο, αλλά στη δυνατότητα να σταθούμε απέναντι σε έναν άλλον άνθρωπο και να τον δούμε ως πρόσωπο: με ιστορία, ανάγκες, ευαλωτότητα, ελευθερία. Όταν ζούμε έτσι, τα πράγματα επιστρέφουν στη θέση τους: ως χρήσιμα, αλλά όχι κεντρικά.
Να χρησιμοποιούμε πράγματα και να αγαπάμε ανθρώπους στην πράξη
Η αρχή να χρησιμοποιούμε πράγματα και να αγαπάμε ανθρώπους φαίνεται στην πράξη σε μικρές, καθημερινές επιλογές. Όταν κλείνουμε για λίγο το κινητό για να ακούσουμε πραγματικά έναν φίλο. Όταν επιλέγουμε να αφιερώσουμε χρόνο σε ένα αγαπημένο πρόσωπο αντί να κυνηγήσουμε ακόμη ένα επίτευγμα. Όταν αναρωτιόμαστε: «Σε αυτή τη σχέση, ο άλλος νιώθει πρόσωπο ή μέσο;»
Η αλλαγή δεν απαιτεί θεαματικές κινήσεις. Απαιτεί συνειδητότητα. Να βλέπουμε πού χρησιμοποιούμε ανθρώπους για να νιώσουμε καλύτερα, για να καλύψουμε κενά, για να επιβεβαιώσουμε την εικόνα μας. Και να τολμήσουμε να μετακινήσουμε το κέντρο από το «εγώ» στο «εμείς».
Οι σχέσεις ως χώρος νοήματος
Σε υπαρξιακό επίπεδο, οι σχέσεις αποτελούν τον βασικό χώρο όπου βρίσκουμε νόημα. Οι στιγμές σύνδεσης, κατανόησης, σύγκρουσης και συμφιλίωσης μας διαμορφώνουν βαθιά. Όταν οι άνθρωποι αντιμετωπίζονται ως αντικείμενα, αυτός ο χώρος νοήματος καταρρέει. Μένει μόνο η επιφάνεια.
Αντίθετα, όταν δίνουμε προτεραιότητα στην ανθρώπινη παρουσία, τότε ακόμη και τα πιο απλά πράγματα –ένα γεύμα, μια συζήτηση, μια σιωπή– αποκτούν βάθος. Τα αντικείμενα γίνονται σκηνικό, όχι πρωταγωνιστής.
Μια διαφορετική ιεράρχηση αξιών
Το να μάθουμε να χρησιμοποιούμε πράγματα και να αγαπάμε ανθρώπους σημαίνει να αλλάξουμε την εσωτερική μας ιεράρχηση. Να αναγνωρίσουμε ότι η πιο μεγάλη «επένδυση» δεν είναι σε ό,τι φθείρεται, αλλά σε ό,τι μπορεί να αναπτυχθεί: στις σχέσεις, στην ενσυναίσθηση, στην ικανότητά μας να είμαστε παρόντες.
Αυτή η μετακίνηση δεν είναι πάντα εύκολη. Συχνά απαιτεί να αποχωριστούμε συνήθειες, τρόπους σκέψης και επιλογές που κάποτε μας προστάτευαν. Όμως το κέρδος είναι μια ζωή στην οποία οι άνθρωποι μετράνε περισσότερο από τα αντικείμενα και η αγάπη περισσότερα από την εικόνα.
Τελικά, να ζούμε πλήρως σημαίνει να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να σχετίζεται αληθινά. Να χρησιμοποιούμε πράγματα για να υπηρετήσουμε τη ζωή και να αγαπάμε ανθρώπους γιατί, χωρίς αυτούς, η ζωή χάνει το νόημά της.