Η ελπίδα ως βεβαιότητα νοήματος και όχι ως εγγύηση έκβασης
Συχνά μιλάμε για την ελπίδα σαν να είναι μια μορφή αισιοδοξίας: «όλα θα πάνε καλά». Όμως αυτή η εκδοχή της ελπίδας είναι εύθραυστη. Κρέμεται από το αποτέλεσμα. Αν τα πράγματα δεν εξελιχθούν όπως τα θέλουμε, η ελπίδα γκρεμίζεται και μαζί της γκρεμίζεται και η ψυχική μας αντοχή. Υπάρχει, όμως, μια βαθύτερη ελπίδα. Μια ελπίδα που δεν στηρίζεται στην πεποίθηση ότι κάτι θα πάει καλά, αλλά στη βεβαιότητα ότι κάτι έχει νόημα, όποια κι αν είναι η έκβαση.
Αισιοδοξία και ελπίδα: δύο διαφορετικές δυνάμεις
Η αισιοδοξία κοιτά το μέλλον και περιμένει θετικό αποτέλεσμα. Είναι χρήσιμη όταν έχουμε έλεγχο, όταν μπορούμε να σχεδιάσουμε, όταν οι πιθανότητες είναι υπέρ μας. Αλλά η ζωή συχνά δεν είναι έτσι. Υπάρχουν απώλειες, ασθένειες, αποχωρισμοί, αλλαγές που δεν επιλέξαμε. Εκεί, η αισιοδοξία μπορεί να μοιάζει ψεύτικη ή ανεπαρκής.
Η ελπίδα, με την υπαρξιακή της έννοια, δεν χρειάζεται να προβλέψει ευχάριστο τέλος. Χρειάζεται να κρατήσει ζωντανό το νόημα. Να πει: «Αυτό που ζω είναι δύσκολο, αλλά δεν είναι κενό». «Αυτό που κάνω έχει αξία, ακόμη κι αν δεν επιβεβαιωθεί όπως θα ήθελα». Αυτή η ελπίδα δεν καταρρέει εύκολα, γιατί δεν εξαρτάται από το αποτέλεσμα.
Όταν η ζωή δεν «δικαιώνει» τις προσπάθειές μας
Υπάρχουν στιγμές που κάνουμε ό,τι μπορούμε και παρ’ όλα αυτά δεν έρχεται η δικαίωση. Μπορεί να προσπαθήσαμε σε μια σχέση, σε μια δουλειά, σε μια θεραπεία, σε ένα όνειρο. Και η έκβαση να μην ήταν αυτή που περιμέναμε. Εκεί δοκιμάζεται η ελπίδα: ήταν ελπίδα ή ήταν συμφωνία με το σύμπαν ότι «αν προσπαθήσω, θα ανταμειφθώ»;
Η ώριμη ελπίδα δεν είναι συμφωνία. Είναι στάση. Είναι η απόφαση να ζήσω με νόημα, ακόμη κι όταν το αποτέλεσμα δεν με επιβεβαιώνει. Να συνεχίσω να κάνω το σωστό, όχι επειδή θα κερδίσω, αλλά επειδή αυτό εκφράζει τις αξίες μου.
Η βεβαιότητα του νοήματος ως ψυχικό έδαφος
Το νόημα δεν είναι πάντα «χαρούμενο». Μπορεί να είναι και οδυνηρό. Μπορεί να είναι η αλήθεια ότι αγάπησα, ότι δεσμεύτηκα, ότι στάθηκα δίπλα, ότι δεν πρόδωσα τον εαυτό μου. Το νόημα είναι το εσωτερικό νήμα που ενώνει τις πράξεις μας με τις αξίες μας. Όταν αυτό το νήμα υπάρχει, ο άνθρωπος αντέχει περισσότερα.
Η ελπίδα ως βεβαιότητα νοήματος μας δίνει ένα έδαφος να πατήσουμε. Όχι ένα σενάριο να πιστέψουμε. Μας λέει: «Ακόμη κι αν δεν πάει όπως θέλω, μπορώ να σταθώ μέσα σε αυτό που είμαι». Αυτό είναι βαθιά απελευθερωτικό, γιατί μετακινεί τη ζωή από την αγωνία της επιτυχίας στην αξιοπρέπεια της συνέπειας.
Η ελπίδα ως σχέση με το άγνωστο
Η ελπίδα δεν καταργεί την αβεβαιότητα. Μας μαθαίνει να ζούμε μαζί της. Αντί να απαιτεί εγγυήσεις, καλλιεργεί εμπιστοσύνη ότι μπορούμε να αντέξουμε την αλήθεια της ζωής, όποια κι αν είναι. Αυτή η εμπιστοσύνη δεν είναι αφέλεια. Είναι ψυχική ανθεκτικότητα.
Όταν κρατάμε νόημα, δεν φοβόμαστε τόσο την αποτυχία, γιατί η αξία μας δεν κρίνεται μόνο από την έκβαση. Κρίνεται και από τον τρόπο που πορευτήκαμε. Αυτός ο τρόπος γίνεται το «καλό» που κανείς δεν μπορεί να μας αφαιρέσει.
Πώς καλλιεργείται μια τέτοια ελπίδα
Η ελπίδα ως νόημα καλλιεργείται όταν ρωτάμε διαφορετικά. Όχι «θα πετύχει;» αλλά «τι αξία έχει αυτό που κάνω;». Όχι «τι θα πάρω;» αλλά «ποιος γίνομαι μέσα από αυτό;». Όχι «τι θα πουν;» αλλά «τι είναι αληθινό για μένα;».
Καλλιεργείται επίσης όταν επιστρέφουμε στις αξίες μας. Αν οι αξίες μας είναι η φροντίδα, η αλήθεια, η αξιοπρέπεια, η ευθύνη, τότε η ζωή μας μπορεί να έχει νόημα ακόμη και σε δύσκολες συνθήκες. Η ελπίδα δεν είναι να μην πονάμε. Είναι να μην χάνουμε τον προσανατολισμό μας.
Η ελπίδα δεν ακυρώνει τη λύπη
Κάποιοι νομίζουν ότι η ελπίδα απαιτεί να είμαστε συνεχώς δυνατοί ή θετικοί. Όμως η ώριμη ελπίδα χωρά και τη λύπη. Μπορούμε να είμαστε λυπημένοι και ελπιδοφόροι ταυτόχρονα. Μπορούμε να θρηνούμε και να συνεχίζουμε. Μπορούμε να φοβόμαστε και να προχωράμε.
Η ελπίδα, σε αυτή τη μορφή, μοιάζει περισσότερο με εσωτερική πυξίδα παρά με γιορτινή διάθεση. Μας κρατά σε πορεία, όχι σε ευφορία.
Συμπερασματικά
Η ελπίδα δεν είναι η πεποίθηση ότι όλα θα πάνε καλά. Είναι η βεβαιότητα ότι κάτι έχει νόημα, όποια κι αν είναι η έκβαση. Αυτό το είδος ελπίδας δεν εξαρτάται από την τύχη, ούτε από την επιβεβαίωση. Εξαρτάται από την επιλογή να ζήσουμε με συνέπεια, να κρατήσουμε τις αξίες μας, και να τιμήσουμε τη ζωή ακόμη και μέσα στη δυσκολία. Εκεί βρίσκεται η πιο ανθεκτική μορφή ελπίδας.