Η αρετή δεν εξαλείφει τα πάθη· τα καθοδηγεί
Η αρετή δεν εξαλείφει τα πάθη· τα καθοδηγεί ώστε να υπηρετούν τον σκοπό του βίου. Αυτή η ιδέα αποκαθιστά κάτι που συχνά παρεξηγούμε: ότι η ψυχική ωρίμανση δεν είναι να «μην νιώθεις», αλλά να μπορείς να κατευθύνεις αυτό που νιώθεις.
Πολλοί μεγαλώσαμε με την εντύπωση ότι τα πάθη είναι κάτι που πρέπει να νικηθεί ή να κατασταλεί. Όμως όταν καταπιέζεις συστηματικά την επιθυμία, τον θυμό, τη ζήλια, την ορμή, δεν γίνεσαι απαραίτητα ενάρετος. Συχνά γίνεσαι κουρασμένος, παθητικός ή διχασμένος. Η αρετή, πιο ρεαλιστικά, είναι η τέχνη της καθοδήγησης.
Τι εννοούμε με τον όρο «πάθη»
Τα πάθη είναι οι ισχυρές ψυχικές κινήσεις: επιθυμία, θυμός, φόβος, ανάγκη για αναγνώριση, ανάγκη για έλεγχο, ζήλια, φιλοδοξία. Δεν είναι «κακά» από τη φύση τους. Είναι ενέργεια. Και η ενέργεια, ανάλογα με το πώς διοχετεύεται, μπορεί να χτίσει ή να καταστρέψει.
Ο θυμός μπορεί να γίνει βία, αλλά μπορεί να γίνει και όριο. Η επιθυμία μπορεί να γίνει εξάρτηση, αλλά μπορεί να γίνει δημιουργία. Η φιλοδοξία μπορεί να γίνει αλαζονεία, αλλά μπορεί να γίνει εξέλιξη. Τα πάθη δεν είναι εχθρός. Είναι πρώτη ύλη.
Η αρετή ως ικανότητα κατεύθυνσης
Αρετή, σε ψυχολογικούς όρους, είναι η ικανότητα να επιλέγεις πώς θα χρησιμοποιήσεις την εσωτερική σου ενέργεια. Δεν σημαίνει ότι δεν θα θυμώσεις ή ότι δεν θα επιθυμήσεις. Σημαίνει ότι θα αναγνωρίσεις το πάθος, θα το αντέξεις χωρίς να σε καταπιεί και θα το μετατρέψεις σε πράξη με νόημα.
Η καθοδήγηση απαιτεί επίγνωση: να καταλάβεις τι σου συμβαίνει. Απαιτεί χρόνο: να μην αντιδράσεις αυτόματα. Και απαιτεί σκοπό: να ξέρεις τι υπηρετείς. Χωρίς σκοπό, τα πάθη σε σέρνουν. Με σκοπό, τα πάθη σε σπρώχνουν.
Ο σκοπός του βίου ως πυξίδα
Η φράση «σκοπός του βίου» δεν χρειάζεται να είναι κάτι μεγαλόπρεπο. Για άλλον είναι η φροντίδα, για άλλον η δημιουργία, για άλλον η αλήθεια, για άλλον η προσφορά, για άλλον η ελευθερία. Ο σκοπός είναι αυτό που δίνει κατεύθυνση στις επιλογές σου, ειδικά όταν είσαι φορτισμένος.
Όταν υπάρχει σκοπός, το πάθος μπορεί να υπηρετήσει. Όταν δεν υπάρχει, το πάθος απαιτεί. Και η απαίτηση σπάνια οδηγεί σε σταθερή ευημερία.
Πώς τα πάθη εκτροχιάζονται
Τα πάθη εκτροχιάζονται όταν δεν τα ακούμε ή όταν τα ακούμε υπερβολικά. Αν τα αγνοείς, συσσωρεύονται και βγαίνουν έμμεσα: ως σαρκασμός, παθητική επιθετικότητα, απάθεια, ψυχρότητα, απότομες εκρήξεις. Αν τα ακολουθείς τυφλά, σε οδηγούν σε παρορμητικές αποφάσεις που πληρώνεις αργότερα.
Η αρετή βρίσκεται ανάμεσα: στην ικανότητα να δώσεις χώρο στο πάθος, αλλά να μην του δώσεις το τιμόνι.
Πρακτική καθοδήγησης στην καθημερινότητα
Η καθοδήγηση δεν είναι θεωρία. Είναι καθημερινή πρακτική. Τρεις απλές κινήσεις βοηθούν:
1) Ονομασία
Πες το καθαρά: «Θυμώνω», «ζηλεύω», «φοβάμαι», «επιθυμώ». Η ονομασία μειώνει την ανεξέλεγκτη δύναμη.
2) Πρόθεση
Ρώτα: «Τι θέλει να προστατεύσει αυτό το πάθος;» Ο θυμός συχνά προστατεύει ένα όριο. Η ζήλια συχνά δείχνει ανασφάλεια ή ανάγκη για αξία. Η επιθυμία δείχνει ανάγκη για ζωή.
3) Επιλογή πράξης
Διάλεξε πράξη που υπηρετεί σκοπό, όχι εκτόνωση. Μπορεί να είναι ένα όριο, μια συζήτηση, μια αλλαγή ρυθμού, μια απόφαση να μην απαντήσεις τώρα.
Αρετή ως ώριμη σχέση με τον εαυτό
Η αρετή δεν είναι να καθαρίσεις την ψυχή από ένταση. Είναι να χτίσεις μια ώριμη σχέση με την ένταση. Να μην την φοβάσαι, να μην την λατρεύεις, να την αξιοποιείς.
Όταν τα πάθη καθοδηγούνται, δεν εξαφανίζονται. Μεταμορφώνονται σε δύναμη για κάτι που αξίζει. Και τότε, η ζωή δεν γίνεται απλώς «ήρεμη». Γίνεται προσανατολισμένη.