Η αμοιβαία επιρροή στη θεραπευτική σχέση: γιατί η έκβαση δεν είναι μονόδρομος
Σε κάθε αλληλεπίδραση θεραπευόμενου και θεραπευτή υπάρχει μια αμοιβαία επιρροή που επηρεάζει ουσιαστικά την πορεία και την έκβαση της θεραπείας. Αυτό σημαίνει κάτι απλό αλλά καθοριστικό: η θεραπεία δεν είναι μια διαδικασία όπου ο ένας «κάνει» και ο άλλος «δέχεται». Είναι μια ζωντανή σχέση, όπου δύο άνθρωποι συν-διαμορφώνουν τον θεραπευτικό χώρο. Το αποτέλεσμα δεν εξαρτάται μόνο από τις τεχνικές ή τις συμβουλές. Εξαρτάται από το τι συμβαίνει ανάμεσα σε δύο ανθρώπους, εδώ και τώρα.
Η θεραπεία δεν είναι μονόλογος
Μερικές φορές, ο θεραπευόμενος φαντάζεται τον θεραπευτή ως κάποιον «ουδέτερο ειδικό» που δεν επηρεάζεται. Άλλες φορές, ο θεραπευτής φαντάζεται ότι μπορεί να κρατήσει μια πλήρη απόσταση, σαν να μην τον αγγίζει τίποτα. Αυτές οι φαντασιώσεις είναι κατανοητές, αλλά δεν είναι ρεαλιστικές.
Ο θεραπευτικός χώρος είναι ανθρώπινος. Ο θεραπευόμενος έρχεται με ιστορία, φόβους, ανάγκες, προσδοκίες. Ο θεραπευτής έρχεται με παρουσία, χαρακτήρα, εμπειρία, ευαισθησίες. Η συνάντηση δεν είναι μηχανική. Είναι διαπροσωπική. Και η διαπροσωπικότητα σημαίνει αλληλεπίδραση και επιρροή.
Τι σημαίνει «αμοιβαία επιρροή»
Αμοιβαία επιρροή σημαίνει ότι ο θεραπευόμενος επηρεάζει τον θεραπευτή, όπως και ο θεραπευτής επηρεάζει τον θεραπευόμενο. Επηρεάζει με το ύφος, με τον τρόπο που αφηγείται, με το επίπεδο εμπιστοσύνης, με την αντίσταση, με τη σιωπή, με τη θερμότητα, με την απογοήτευση. Αντίστοιχα, ο θεραπευτής επηρεάζει με τη στάση του, τη σταθερότητα, το όριο, την ερμηνεία, τη συμπόνια, την καθαρότητα, την ικανότητα να αντέχει το δύσκολο χωρίς να βιάζεται να το «λύσει».
Το σημαντικό είναι ότι η επιρροή δεν είναι απαραίτητα λεκτική. Συχνά είναι υπόγεια: στο βλέμμα, στον ρυθμό, στις παύσεις, στο πώς αντέχεται η αμηχανία, στο αν η ντροπή γίνεται ασφαλής ή εκρηκτική.
Γιατί αυτό επηρεάζει την έκβαση
Επειδή η θεραπεία δεν είναι μόνο κατανόηση. Είναι και εμπειρία. Ο θεραπευόμενος δεν αλλάζει μόνο επειδή «έμαθε κάτι». Αλλάζει επειδή βίωσε κάτι διαφορετικό σε σχέση με έναν άλλο άνθρωπο: έγινε κατανοητός χωρίς να γελοιοποιηθεί, έγινε αποδεκτός χωρίς να εγκαταλειφθεί, μπόρεσε να θυμώσει χωρίς να τιμωρηθεί, μπόρεσε να πενθήσει χωρίς να τον πιέσουν να «προχωρήσει».
Αν η θεραπευτική σχέση είναι ασφαλής και ζωντανή, τότε ο θεραπευόμενος μπορεί να ρισκάρει την αλήθεια του. Αν η σχέση γίνεται ψυχρή, ασαφής ή απρόβλεπτη, τότε ο θεραπευόμενος συχνά επιστρέφει στις άμυνές του. Άρα η έκβαση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη δυναμική της αλληλεπίδρασης.
Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση: οι αόρατες δυνάμεις
Στην ψυχοθεραπεία, συχνά μιλάμε για μεταβίβαση: ο θεραπευόμενος «μεταφέρει» στον θεραπευτή συναισθήματα και προσδοκίες που ανήκουν σε σημαντικές σχέσεις του παρελθόντος. Αντίστοιχα υπάρχει η αντιμεταβίβαση: η συναισθηματική ανταπόκριση του θεραπευτή σε αυτό που συμβαίνει στη σχέση.
Αυτές οι δυνάμεις δεν είναι «λάθος». Είναι υλικό. Αν αναγνωριστούν, μπορούν να οδηγήσουν σε βαθιά κατανόηση. Αν αγνοηθούν, μπορούν να θολώσουν τη διαδικασία. Η ποιότητα της θεραπείας συχνά κρίνεται από το πόσο η σχέση μπορεί να γίνει αντικείμενο επίγνωσης και όχι πεδίο ασυνείδητης αναπαράστασης.
Η ευθύνη του θεραπευτή: πλαίσιο, όρια, διαφάνεια
Η αμοιβαία επιρροή δεν σημαίνει ισοδυναμία ρόλων. Ο θεραπευτής έχει ευθύνη για το πλαίσιο: για τα όρια, για την ασφάλεια, για τη συνέπεια, για την ηθική της σχέσης. Ο θεραπευόμενος δεν χρειάζεται να «φροντίσει» τον θεραπευτή. Χρειάζεται να μπορεί να τον εμπιστευτεί.
Όμως ο θεραπευτής οφείλει να αναγνωρίζει ότι η παρουσία του έχει βάρος. Η φωνή του, ο χρόνος του, η προσοχή του. Όταν ο θεραπευτής είναι καθαρός, σταθερός και ανθρώπινος, η επιρροή του γίνεται θεραπευτική. Όταν είναι ασαφής ή αμυντικός, η επιρροή γίνεται σύγχυση.
Η ευθύνη του θεραπευόμενου: συμμετοχή και ειλικρίνεια
Ο θεραπευόμενος, από την πλευρά του, δεν χρειάζεται να είναι «τέλειος» για να ωφεληθεί. Χρειάζεται όμως να συμμετέχει. Να φέρνει την εμπειρία του, ακόμη κι όταν είναι δύσκολη. Να μιλά για όσα αισθάνεται μέσα στη σχέση: απογοήτευση, θυμό, φόβο, αμφιβολία. Αυτές οι στιγμές δεν είναι αποτυχία της θεραπείας. Είναι συχνά οι πιο γόνιμες.
Όταν ο θεραπευόμενος μπορεί να πει «δεν ένιωσα ότι με καταλάβατε» ή «φοβάμαι να σας πω αυτό», τότε η θεραπεία γίνεται πραγματική: γιατί η σχέση γίνεται χώρος αλήθειας και όχι παράσταση.
Πρακτικό συμπέρασμα: η σχέση είναι το μέσο
Στην πράξη, η αμοιβαία επιρροή μας θυμίζει ότι η θεραπεία είναι μια συνεργασία με ανθρώπινη υφή. Η τεχνική έχει αξία, αλλά μέσα στη σχέση αποκτά νόημα. Η αλλαγή έρχεται όταν δύο άνθρωποι μπορούν να αντέξουν την αλήθεια χωρίς να αποσυρθούν από τη σχέση.
Συμπερασματικά
Σε κάθε θεραπευτική αλληλεπίδραση υπάρχει αμοιβαία επιρροή που επηρεάζει σημαντικά την έκβαση. Η θεραπεία δεν είναι μονόδρομος, ούτε απλή εφαρμογή τεχνικών. Είναι σχέση, και μέσα στη σχέση συμβαίνει η αλλαγή: μέσω ασφάλειας, επίγνωσης, ορίων, και της δυνατότητας να συναντηθούν δύο άνθρωποι χωρίς να κρυφτούν πίσω από ρόλους. Εκεί, η θεραπεία γίνεται ζωντανή—και γι’ αυτό αποτελεσματική.