του Νίκου Βλάχου, Ψυχολόγου – Περιστέρι
«Αν αλλάξεις απλώς ποιος κρατά το σκήπτρο, μένει σκέτος ο θρόνος να απαιτεί υποταγή.»
1. Τι είναι το «εκκρεμές εξουσίας»;
Στη φυσική, κάθε εκκρεμές ακολουθεί μια προβλέψιμη τροχιά: από τη μία άκρη στην άλλη, ώσπου η τριβή το ακινητοποιεί. Στην κοινωνία, η «τριβή» – η κριτική σκέψη – σπανίζει· γι’ αυτό πηγαίνουμε από πατριαρχικά στερεότυπα σε μητριαρχικά αντι-στερεότυπα, ελπίζοντας ότι η αλλαγή «προσώπων» θα λύσει την ανισότητα. Δεν τη λύνει· τη ντύνει αλλιώς.
2. Γιατί η απλή αντιστροφή είναι αδιέξοδο
| Μύθος | Ωμή αλήθεια |
|---|---|
| «Η εξουσία στις γυναίκες θα εξισορροπήσει τα πάντα» | Αν η δομή μένει ιεραρχική, αλλάζουν μόνο τα φύλα στην κορυφή. |
| «Οι άντρες χρειάζεται να “νιώσουν” υποβάθμιση για να καταλάβουν» | Ο πόνος δεν παράγει ενσυναίσθηση με copy-paste· παράγει θυμό. |
| «Η δικαιοσύνη έρχεται όταν οι ρόλοι αντιστραφούν» | Η δικαιοσύνη έρχεται όταν οι ρόλοι αποδομούνται, όχι αντιγράφονται. |
Πού κολλά ο υπαρξισμός
Ο υπαρξισμός θυμίζει ότι κάθε άτομο είναι 100 % υπεύθυνο για το πώς ασκεί την ελευθερία του – όχι απλώς για το αν την έχει. Η μετάθεση εξουσίας χωρίς μεταμόρφωση συνείδησης είναι αλλαγή διακόσμησης, όχι αρχιτεκτονικής.
3. Τρεις ψυχολογικοί μηχανισμοί που κρατούν το εκκρεμές σε κίνηση
- Ταύτιση με τον θύτη – Το καταπιεσμένο υποσυνείδητα θαυμάζει τον καταπιεστή και αναπαράγει το μοτίβο όταν βρεθεί «από πάνω».
- Ηδονή της εκδίκησης – Η αίσθηση «επιτέλους παίρνουμε το αίμα μας πίσω» προσφέρει ντοπαμίνη, όχι λύση.
- Φόβος κενότητας – Η ισοτιμία απαιτεί διαπραγμάτευση ρόλων· ο άνθρωπος προτιμά έτοιμα κουτάκια, ακόμη κι αν είναι τοξικά.
Σκληρή επισήμανση: Αν ο στόχος σου είναι να υπαγορεύεις αντί να συνομιλείς, δεν πολεμάς το πατριαρχικό – μητριαρχικό εκκρεμές· απλώς αλλάζεις χέρια στο μαστίγιο.
4. Πέντε ερωτήσεις αυτο-διάγνωσης
- Τι μου λείπει πραγματικά – δύναμη ή αναγνώριση;
- Πώς ορίζω την αξία μου χωρίς να συγκρίνω τον εαυτό μου με «τους άλλους»;
- Ποια προνόμια θεωρώ «φυσικά»;
- Πώς μιλάω για την ομάδα που βρίσκεται τώρα στο «κάτω» μέρος της κλίμακας;
- Θα άντεχα ισότιμο διάλογο, αν σήμαινε να εγκαταλείψω τον ρόλο του σωτήρα/τιμωρού;
Αν οι απαντήσεις σε στριμώχνουν, καλώς· η άνεση συντηρεί το εκκρεμές.
5. Πρακτικές παρεμβάσεις για να σταματήσει η ταλάντωση
- Κοινές ηγετικές ομάδες: Κανόνισε project leadership με μεικτή εκπροσώπηση φύλων και διαφορετικών κοινωνικών υποβάθρων.
- Γλώσσα χωρίς υπερ-διόρθωση: Μην αντικαθιστάς απλώς «ο» με «η»· άλλαξε τα ρήματα εξουσίας (π.χ. από «επιβάλλομαι» σε «συν-διαμορφώνω»).
- Συμβόλαια διαφάνειας: Στη δουλειά ή στο σπίτι, φτιάξε γραπτά συμφωνητικά ρόλων που ανανεώνονται τακτικά. Η συνειδητή σύμβαση αποτρέπει την επιστροφή στα άκρα.
- Θεραπευτικός διάλογος: Επίλεξε ομαδική ψυχοθεραπεία μικτού φύλου όπου ακούς χωρίς να περιμένεις σειρά να μιλήσεις. Η σιωπή είναι συχνά πιο αποκαλυπτική από το επιχείρημα.
- Μικρά «όχι» στη ρουτίνα: Αν σε καλούν πρώτα επειδή «έτσι συνηθίζεται», διάλεξε να μιλήσεις μετά. Το σύστημα κολλάει όταν σπάει ο αυτοματισμός.
6. Κοινωνικό παράδειγμα: το λάθος μάθημα του Angel One
Στο επεισόδιο ενός τηλεοπτικού σήριαλ, μια μητριαρχική κοινωνία καταπιέζει τους άντρες. Το σενάριο ήθελε να καταγγείλει το πατριαρχικό μοντέλο, αλλά πέρασε λάθος μήνυμα: έδειξε ότι η λύση είναι «γύρισε το νόμισμα». Η αμηχανία των θεατών αποκαλύπτει την παγίδα: τίποτα δεν αλλάζει αν τα ίδια εργαλεία εξουσίας αλλάξουν χέρια.
7. Κλείνοντας χωρίς ωραιοποίηση
Η ισότητα είναι βαρετή για όσους διψούν για δράμα ή για όσους στηρίζουν την ταυτότητά τους στο να είναι καταπιεστές ή σωτήρες. Όμως μόνο στη «βαρετή» ισότητα βρίσκουμε χώρο να ζήσουμε, όχι να επιβάλουμε. Αν δεν αντέχεις τη βαρεμάρα της ισότητας, τότε, φίλε αναγνώστη, μάλλον χρειάζεσαι συνταγή αλήθειας, όχι επανάσταση ρόλων.
Αν αντιλαμβάνεσαι ότι είσαι παγιδευμένος σε αυτό το εκκρεμές –ως θύμα, θύτης ή εκδικητής– κλείσε ραντεβού. Η αλλαγή δεν είναι να σπρώξεις το εκκρεμές πιο δυνατά, αλλά να αφαιρέσεις το βάρος που το κρατά σε κίνηση.